बुधवार, १२ जुलै, २०१७

संवाद कथालेखनाचा एक प्रयत्न



" दादा .. .."
" .... "
" घरात थोडी अडचण होती ..'
" .. "
" थोडी पैशांची नड आहे ..."
" ... "
" एक चार दिवसांत मी परत देईन ... "
" ... "
" लय नाही एक दोन .. तीन .. हजा.. .. .. काम झाल्याव लगीच ... "
" .. "
" पोरांच्या अॅडमिशनला पाहिजं व्हतं. .. वाटलं तर मी परत आणून दिती ..."
" व्हय "
" नाय म्हनू नगंसा .. लेकरांच्या शिक्षणाला .."
" कश्शाला आय निजवायला पिल्लं काढायची ? "


" ... ”
" चार दिसांत आनून देतो म्हन्तुस .. आसं किती रं आनून दिलंस ? .. हिच्या बरोबर लगीन करायच्या आधी धंदा काढून दिला तर मांगवड्यातील पुर्गी घिऊन धंदा बुडवून बसलास. चार दोन जनाच्या हातापाया पडून ती भानगड मिटवली. पुन्हा तुझ्या आईच्या शब्दाखातर पोल्ट्री फार्मात चिटकवला तर तिथल्या कोंड्या चोरून विकल्यास. काम ना धाम, वरनं त्यो दारूचा नाद. ... .. तुझ्या आयला म्हटलं, नको त्येचं लगीन करूस तर तिनं नाय ऐकलं. ... ... बायको करायची ती केलीस वर आनखी आय झवायला कार्टी काढलीस. त्या लेकराबाळांकडं बघून कारखान्यात लावला तर तिथं पिऊन गु खाल्लास. गावात धा जणास्नी धा कारणं सांगून माझ्या नावाव पैसा उकळलास ते अजून मी फेडतोय. त्या टायमाला गावातल्यांनी उचलून घातला असता ... आणि वर आता पोरांच्या शिक्षणाचं सांगून .. "
" आवं पन .."
" तू गप गं ! एक शब्द बोलू नकोस .. का रं ? आता का खाली मान घातलीस ? .. बघ हिकडं नजर वर करून. थोबाड वाकडं करू नकोस. .. .. आन तू गं ए भवाने .. पोरास्नी चिमटं काढून रडवायची नाटकं इथं करु नकोस .. हि बघ रं ... हि पाच हजार रुपये मी देतोय .. थांब .. आधी ऐकून घे. .. पैसे घ्यायचं आन् मुकाट्यानं पोरं उचलून चालायला लागायचं. "
" लय उपकार झालं तुमचं. "
" तुला सांगितल्यालं ऐकू येत न्हाय काय ? का दारूनं डोस्क्याबरुबर कानबी नासलेती ? पैशे न् फक्त न्यायची. तिला इथंच ठेवायचं ! "
" आसं टवकारून बघायला काय झाल ? लय काय वंगाळ सांगत न्हाय मी. ह्ये पैसं घिऊन जा. मागलं पण मागत नाही. हिला आज राती ... "
" दादा ss "
" ए ..आवाज चढवायचं काम न्हाय. गपगुमान सांगतोय ती ऐकायचं. हि रातच्यालं इथंच राहील.  आन् तू गं ए भावाने , उद्या सकाळ झाली कि घरचा रस्ता धरायचा. उगा जीव घेतल्यागत बोंबलायचं काम नाय. समजलं ? "
" आरं ए गतकाळीच्या .. उचल पोरास्नी न् घिऊन जा पटकिरनं .. मला रातभर ह्योच तमाशा बगायला टाईम नाही. "

-----------
" रातभर काय इथंच रडत बसणार हाईस् ? गुपगुमान आत चल. आख्ख्या गावाकडनं हेपलून घ्याला नाय सांगत तुला ...  रडायचं काम न्हाय. आवाज बंद. डोळं पूस न् पड तिथं मुकाट्यानं .. .. आगं ए ... तुझ्या बानं पाताळाव झवली व्हती का ? कर कि वर ... "
----------

" .. तर आज या ठिकाणी या समाजमंदिराचे लोकार्पण करण्यासाठी आपल्यातील धडाडीचे समाजसेवक आयु. रविराज काळेसाहेब यांना मी इथे आमंत्रित करत आहे. मला सांगायला आनंद वाटतं कि, या समाजमंदिराच्या बांधणीसाठी काळे साहेबांनी सुमारे पन्नास हजाराचा निधी खर्च केला आहे. "
" सर्वप्रथम, सर्वांना माझा जयभीम ! ... "
----------

" म्हादू "
" जी दादा .."
" कार्यक्रम कसा झाला ? "
" जी, चांगलाच झाला कि म्हनायचा. तुमचं नि मास्तरांचं भाषण चांगलं जमलं व्हतं .."
" त्ये नाही रं .."
" मग .."
" संब्या "
" जी मालक "
" गाडी जुन्या घराकडं घी. "
" व्हय जी "
" म्हाद्या तू पुढं कोपऱ्याव उतर न् रातच्याला ये. आपण बसू. .. .. संब्या कोपऱ्याव गाडी थांबव म्हजी झालं. "
-----------

" संब्या "
" जी "
" घरात कोण आसल त्येला बोलवून आन."
" व्हय जी. "
" घरात कुनी न्हाय. "
" कुनी न्हाय ? मग हि पोरं दारात खेळत्येती त्येचं काय ? "
" जी तसं न्हाय .. म्हंजी राजाभाऊ घरात न्हायती. फकस्त वैनीसाब हैत. त्यास्नी बरं न्हाय म्हनून पडल्येत्या."
" आस्सं ! तू थांब इथंच. "

" काय गं ! काय होतंय तुला ? "
" .. "
" संब्या म्हनत हुता बरं न्हाय म्हनून ! "
" .. "
" बोल की ! का बोलाय पैकं पडत्येती ? "
" .. "
" हम्म ... ठीक हाय. रात्री थोडं जास्त झालं. पन आज नाही होणार. दुपारी घरी ये. "
" मला बरं न्हाय .. "
" आँ .. काय म्हनलीस ? "
" मला बरं नाय. "
" बरं नाय म्हणाया बरा जोर येतोया ! ते काही नाही. आज दुपारी नसलं तरी रातच्याला याचं. पैश्यापान्याची काळजी करायचं काम नाय. तुझा सगळा खर्च मी चालवीन. लागेल ते पुरवीन. ... "
" रांड म्हनून ? "
" नाय रखेल म्हणून ! तू काय काळजी करू नकोस. कुंकवाचा धनी त्योच राहील. नांदवना तर मला सांग. पाय मुडून घरात बसवतो. त्याची काळजी बाळगू नको. फक्त मी सांगेन तेव्हा यायचं, जायचं. समजलं ? "
" .. "
" ठीक आहे. वाट बघीन रातच्याला. "

" संब्या, तू आता घरला जा. गाडी मी घेतो न् त्या म्हाद्याला म्हनाव आज रातचा प्रोग्राम कॅन्सल. परत बघू. "
" जी मालक. "
 -------------

" आलीस ! ये बस अशी इथं बाजूला. "
" नको. मी इथंच ठीकाय. "
" जशी तुझी मर्जी. "
" राजा काय बोलला का ? "
" ... "
" त्यानं विचारलं नाय, कुटं जाती म्हनून ? "
" विचारलं व्हतं. "
" मग ? "
" तुमचं नाव सांगितल्याव गप बसलं. "
" नुसता गप बसला ? काय बोलला न्हाय ? "
" ...."
" हम्म .. बरं, जेवणखाणं झालं का ? "
" .. "
" मी काय इचारतुय ? तोंडानं सांग. "
" व्हय झालं. "
" नक्की न्हव का ? "
" होय. "
" मग आवाजात जोर का नाय ? जा पैलं घरात जाऊन खाऊन घे. "
" जी, नगं. "
" आगं जा की ! परत आत गेल्याव मी तुला काय सोडणार हाय वी ! "
" खरंच नकू "
" आगं जा गं ! ह्ये बग .. मी काय तेवढा वायट माणूस नाय. आपलं जी काय हाय ती व्येवारानं हाय. यात तुझा काय बी दोष न्हाय. जे काय घडतं ते घडायचंच असतं. .. चल उठ .. "
------------------

" कुटं गेली व्हतीस ? "
" भावजींच्या घरी."
" तुला सांगितलं न्हाय का .. तिकडं जायाचं न्हाय म्हनून ! "
" न जाऊन कुनाला सांगता .."
" जी काय हुईल ते मी बगून घीन म्हनून सांगितलं न्हव .. "
" व्हय बगून घेतायसा .. त्या दिशी भाऊजी एवढं तडातडा बोललं .. काय केलंसा ? .. बायकू ठीउन जा म्हनल्याव पोरं घिऊन गेलासा .. "
" तुझ्या तर .. "
" मारा .. मारा मला .. पन मारून झालेलं परत येनार न्हाय .. तुमच्या करनीनं समदं गाव उराव घिऊन पडायची येळ आली. काढलेल्या पोरास्नी ... "
" गतकाळे .. पोरं काय मलाच पायजे व्हती? तुला नको व्हती का ? तवा कशी तंगड्या पसरून घेत हुतीस .... "
" व्हय .. घेत हुती. मग आताबी घितीयाच की .. तंगड्या पसरून .."
" तुझ्या आयच्या गांडीत पाय घातला .. छिनाल .. रांड .. माझ्या पुढं त्वांड वाजवती .."

" राजा ss .. हात आवरायचा. बाया मानसाव हात उचलायची आपल्यात रीत नाय. "
" दादा तू हितनं जा. आज या रांडंला मी जीत्ती ठेवत नाय. "
" संब्या दे रं दोन झणूटं त्येला .. झवणीचं शुद्धीवर नाय. "
" दादा तुमी आला ते बरं झाल. न्हायतर हे दारुडं .. "
" आरं पण मी येईपर्यंत तुमी काय करत हुतासा ? दोन मुस्काडीत दिऊन गप बसवायचा न्हाय का ? "
" आवं पन .. "
" गप बसा. नुसता तमाशा बगायला जमा व्हतासा. .. चला जावा आपापल्या घरला. "
" आरं ए संब्या .. आलं का ते शुद्धीव .. "
" जी याला लागलंय. "
" घाल त्येला गाडीत. पोरास्नी बशीव. तोवर मी वैनीला घिऊन येतो. आज राती इथं ठेवाय नको. हि बेनं काय भरवशाचं नाय. "
--------------

" उतरली का रं तुझी रातची ? "
" .. "
" भडव्या मी तुला इचारतूया, भिताडाला न्हाय ? "
" व्हय. "
" बरं, मग ऐक ! हितनं पुढं बायकापोरांव हात उचलायचा न्हाय. घरात काय लागलं सवरलं तर मी देत जाईन. तुझ्या रोजच्या बाटलीचं बी पैसे देईन. फक्त मी बोलवीन तेव्हा गपगुमान सुमीला पाठवून द्याचं. ... कळलं का ? "
" य् "
" आरं मोट्यानं बोल कि. "
" होय "
" सुमे .. '
" जी "
" हे बघ. ह्याला ताकीद किलिया. पन ह्येजा मला भरवसा नाय. तवा आजपास्नं तुमी सगळी इथंच ऱ्हायाचं. मागच्या बाजूला दोन खोल्या हैत. त्या तुम्हांला बास हायती. दुपारी संब्याला सांगून सगळं समान हलवतो. .. तू त्येच्या बरोबर जा रं आन् गप सगळी गठळी वळकटी बांधून इकडं ये. .. कळलं ?
" हम्म "        
                                                      

                                                      ( समाप्त )
     

आदर्शवादी विचार, मन पोरकट असतात का ?




    सचिन - सुप्रियाचा एक जुना मराठी चित्रपट आहे, माझा पती करोडपती. त्यात सचिनला एका विधवेशी लग्न करायचं असतं व सुप्रियाला पैशेवाल्याशी. अर्थात हॅप्पी एंडिंगचा ट्रेंड असल्याने दोघांचे हेतू कशा प्रकारे विफल व सफल होतात हे मुळातूनच पाहणं आवश्यक आहे. विशेषतः निळू फुले न् अशोक सराफची जुगलबंदी.पण तो आपला विषय नाही. विषय आहे आदर्शवादाचा.

    माझ्या आठवणीनुसार बहुतेक पुलंच्या ' असा मी असा मी ' मधला नायक, बेंबट्या, असाच आदर्शवादी आहे. फरक इतकाच कि, त्याचा आदर्शवाद संगत बदलेल तसा बदलतो. सामान्यपणे तो सर्वसामान्य भारतीय नागरीकाचं प्रतिक आहे. म्हणजे डाव्यांच्या सभेत त्याला डाव्यांचे विचार पटतात तर उजव्यांच्या सभेत उजव्यांचे. एकप्रकारे त्याला स्वतंत्र मतच नाही. बेंबट्या स्वतः चं मत का बनवू शकत नाही हा स्वतंत्र लेखाचा विषय बनू शकतो परंतु इथे मूळ प्रश्न असा आहे कि, आदर्शवादी कल्पना पोरकट असतात का ?

    एक आठ दहा वर्षांपूर्वी जेव्हा मला स्वतंत्र विचारांची सवय नव्हती, किंबहुना पुलंच्या बेंबट्यावानी मीही मिळेल त्या विचारप्रवाहात शिरून तसाच बनायचा प्रयत्न करायचो. त्याकाळात काही गतजमान्यातील समाजसुधारकांचे विचार वाचून आपणही असंच बनावं असं प्रकर्षानं वाटायचं. दुदैवाने साक्षरता प्रसार, अस्पृश्यता निर्मुलन वगैरे प्रश्न तितके गंभीर राहिले नव्हते. म्हणजे निरक्षरता तशी आजही आहे पण कोणाला शिकवण्याइतकी आपली कुवत नाही. तितके पेशन्सही नाहीत. अस्पृश्यतेचा तर कधी संबंध आला नाही व जेव्हा  आला तेव्हा तिचे स्वरूप बदललले होते. मग राहिली बालविवाह, सतीप्रथा, वपन वगैरे तर तेही निकाली निघालेले. मग सुधारणा करायची तरी काय ? तिही आदर्शवत वाटावी अशी ?

    दरम्यान ( शारीरिक ) वय वाढलं लग्नाची चर्चा सुरु झाली व मनात आलं लग्न केलं तर गरीब, विधवा, घटस्फोटीत किंवा देहविक्रय व्यवसायातून बाहेर पडू इच्छिणाऱ्या तरुणीशी. ( शेवटच्या कल्पनेवर सलमान - नग्माच्या सिनेमाचा प्रभाव होता. बहुटेक बागी ) पण अशा गोष्टी उघड बोलायची त्यावेळी हिंमत नव्हती. बोले तो आपुन एकदम फट्टू ! पण नियतीचा फेरा विचित्र असतो. आयुष्य फिरून अशा वळणावर येऊन ठेपलं कि, लग्नाची सेकंड इनिंग खेळायची म्हटलं तर या ना त्या प्रकारे विभक्त झालेल्या तरुणीशीच करू शकतो. अर्थात हा इछेचा प्रश्न आहे. पण त्यासोबत जोडीला  आणखी एक मुद्दा महत्त्वाचा आहे व तो म्हणजे ज्या व्यक्तीसोबत तुम्हांला जीवन व्यतीत करायचं आहे त्याविषयी विशेष आत्मीयता किंवा प्रेम, कळवला वगैरे नव्हे, वाटत असेल तरच नाद करावा. आदर्शवादी कल्पनांच्या भरीला बळी पडू नये. कारण असले आदर्शवाद बऱ्याचदा अंगाशी येतात व कुटुंबासहित उध्वस्त करून जातात.
              

बुधवार, १ फेब्रुवारी, २०१७

Disability : Physical or Mental





    बहोत पुरानी बात है. आज से ३० - ४० साल पहले... एक गृहस्थ माझ्या भेटीला आले होते. इतिहास आणि एकूणच साहित्य प्रकार तसेच साहित्यिक व त्यांचे स्वभाव यावर तीन - चार तास गप्पा झाल्या. नंतर थोडं खासगी विषयांवर बोलणं झालं व बोलता बोलता माझं लग्न झाल्याचं मी त्यांना सांगितलं. यानंतरचे त्यांचे उद्गार थोडे असंबंद्ध व तुटकच राहिले. कारण समोर व्हील चेयरवर बसलेला सांगतोय कि त्याचं लग्न झालंय. स्वाभाविक सर्वांच्याच मनी उद्भवणारा प्रश्न त्यांच्याही मनात निर्माण झाला कि, याचं सेक्शुअल लाईफ कसं असेल ? पण हे विचारायचं कसं ?


    माणसाचा चेहरा, डोळे, बॉडी लँग्वेज, मुव्हमेंट आणि त्याचे शब्द. यांपैकी शब्दांद्वारे मनुष्य खोटंही बोलू शकतो पण त्याची एकूण बॉडी लँग्वेज खोटं बोलत नाही. समोरच्या गृहस्थांच्या मनातील भाव ओळखायला मला वेळ लागला नाही. कारण लग्न झाल्यापासून जवळपास सर्वांच्याच चेहऱ्यावर लिहिलेला हा प्रश्न मी वाचला होता.


    वास्तविक मला स्वतःला लग्न होईपर्यंत सेक्शुअल रिलेशन्स बद्दल फारशी माहिती नव्हती. अपवाद काही पुस्तकं व पोर्न मुव्हीज. पण यामध्ये सो कॉल्ड disablle पर्सनच्या सेक्स लाईफबद्दल काहीच नसतं. त्यामुळे लग्न झाल्यावर सुरवातीला प्रॉब्लेम यायचा तो आलाच. वो भी अंजान, और हम भी !


    पण नेहमीप्रमाणे गुरुवर्य श्री. सोनवणी मदतीस आले. त्यांचा सल्ला व अनुभवांती येणारं ज्ञान यामुळे ह्याही अडचणीवर मात केली खरी पण नंतर लक्षात आलं कि मुळात अडचणच कुठे होती ? खरं तर काहीच अडचण नव्हती. काही प्रॉब्लेम नव्हता. पण आपली मानसिकता व काही विषयांवर उघड न बोलण्याची आपली थर्डक्लास मर्यादा. यामुळे बराच घोटळा झाला. लोकं सेक्शुअल लाईफमध्ये मेंटली कसे खच्ची होतात याचा यानिमित्ताने अल्पसा का होईना अनुभवही आला.


    सो कॉल्ड नॉर्मल पर्सनसाठी सेक्शुअल गाईडमध्ये लेख, क्लिप देशी भाषांत इंटरनेटवर उपलब्ध आहे. पण तेच सो कॉल्ड disable पर्सनसाठी म्हणता येत नाही. कारण आपल्याकडे मुळात disable पर्सनलाही फिलिंग्ज ऑर सेक्शुअल लाईफ असते हेच मुळी मान्य नाही. नेहमी ह्या ना त्या कारणांनी पाश्चात्त्यांवर तोंडसुख घेणाऱ्या आपल्या देशीवाद्यांनीही याबाबतीत काही मौलिक, भरीव कार्य केल्याचे मला तरी आढळून आले नाही. आपल्याकडचा एकमेव सेक्सॉलॉजिस्ट म्हणजे वात्स्यायन. त्याने याबाबतीत काय लिहिलंय ते माहिती नाही पण त्यानंतर बराच काळ, युग उलटून गेलंय. पण अजूनही याबाबतीत अंधारच.


    इंटरनेटवर किमान काहींनी या विषयावर मराठीत लेखन केलं असेल म्हणून तेव्हाही व आजही मी मराठीत सर्च करून बघतो तर अपंगांसाठीच्या शासकीय योजनांपलीकडे काही सापडत नाही. लेखनाची हि बोंब. मग व्हिडीओ वगैरे तर दूर कि बात ! सरतेशेवटी इंग्रजीचा सहारा. तो मात्र कधी दगा देत नाही. पॅरेलिसीस, स्पायनल इंजरी झालेल्या, कंप्लीट बेडरेस्टवर असलेल्या व्यक्तीलाही त्याचे सेक्स लाईफ कसे जगता येईल याकरता पाश्चात्त्यांनी घेतलेली मेहनत, संशोधन खरोखर थक्क करण्यासारखं आहे. हि संशोधनं केवळ समाजसेवेसाठीच आहेत असं नाही. व्यावसायिक वृत्ती जरूर असू शकते पण सेक्शुअल अॅक्टीव्हीटीसाठी चेयर बनवण्याची कल्पकता जिवंत मनाची माणसंच दाखवू शकतात. ज्या चेयरवर अवघड वाटणाऱ्या क्रियाही disabl पर्सन करू शकतात. हां, आता एक फरक मात्र आहे. तिथे बऱ्याचदा हेच गृहीत धरलं जातं कि disabl पर्सन सोबत non disabl ऑर नॉर्मल पर्सन लाईफ पार्टनर असेल. हि तिथली वास्तविकताही असेल. पण आपल्याकडे तसं नाही. सामान्यतः disabl पर्सनने disabl व्यक्तीशीच लग्न करावे किंवा करुच नये असे टोकाचे मतप्रवाह आहेत. पैकी दुसरा तर अधिक. दोन्ही मतवादी पाहिले. ऐकले.
 
    आपण घट्ट मनाचे. अगदी निगरगट्ट. त्यामुळे आपल्यावर याचा थेट इफेक्ट होत नाही. पण इनडायरेक्टली कुठेतरी धक्का बसतोच. topic खूप मोठा न् गंभीर आहे. पण यात लिहिण्यासारखंही काही नाही. कारण जिवंत माणसाला सांगावं लागत नाही व मेलेल्यांचा तर प्रश्नच नाही !